Iz neobjavljene knjige „U potrazi za korijenima Sekulića“ autora Kristijana Sekulića (2)

HRVATI U SRBIJI
Typography

Ovu knjigu posvećujem svim mojim pretcima zahvaljujući kojima i ja postojim ali i živim srodnicima sa kojima djelim neraskidivu sponu života, te onaj prekrasni osjećaj pripadnosti jednom neupitnom indetitetu, usprkos višestoljetnim razlikama, koje su nam nametnuli tuđini na našoj zemlji           

 

Ljudi su se od pamtivjeka indenficirali svojim osobnim imenom. Ono je stoljećima zadovoljavalo potrebu za indentificiranjem u grupi kao jedinstveni član imenske formule. Prezime kao ime preko imena služi da bi se određena osoba izdvojila iz grupe i indentificirala  kao pripadnik jedne obitelji. Do 12. stoljeća, Hrvati nisu imali prezimena. Ono što su kao pluralni imenski likovi Kačić, Kukar, Šubić itd.  predstavljali nije bilo prezime u današnjem smislu. Ti su likovi dodavani osobnom imenu hrvatskih srednjevekovnih plemića da bi upozorili na njihovu pripadnost određenom plemenu, a ne obitelji unutar tog plemena što je prava funkcija i svrha prezimena. Ono što je takođe važno znati jeste da ti pridevci nisu bili ni stalni ni nasledni.  
Klica prezimena je klijala nekoliko tisuća godina, pre nego što se formirala u nama danas uobičajenoj formi. U onomastici se često navode rodoslovlja plemićkih obitelji u kojima se pružaju i prateće informacije o nositeljima obiteljskog imena, grba, poseda sa ponekim detaljem iz njihovog privatnog života. Za formiranje prezimena su svakako zaslužni plemići srednjeg vijeka zbog dva izuzetno važna razloga. Vladajući feudalac je želeo označiti naslijeđenu baštinu ili očevinu tako što je uz ime tadašnjeg gospodara stavljao očevo ili djedovo ime (prisvojni pridjev ili imenicu u prisvojnom genitivu) što je u imenoslovu veoma često i gotovo redovno navođeno i titulatno zvanje kao oznaku statusa u društvu: Car, kralj, potkralj, imperator, ban, župan, baron, grof, knez, nadvojvoda, vojvoda, despot itd.  Možda je jedan od interesantnih primjera napraviti uvid u kratkom popisu hercegovačkih plemićkih obitelji Hranića i Kosača: Na početku je Vuk ( umro 1359 godine ) imao dva sina: Vlatka Vukovića ( Vlatko sin Vukov ) i Hrana Vukovića ( Hran sin Vukov ). Hran Vuković je imao tri sina: Sandalja Hranića ( Sandalj sin Hranin ), Vukca Hranića ( Vukac sin Hranin ) i Vuka Hranića ( Vuk sin Hranin ). Vukac Hranić je imao sina Stipana Vukčića ( Stipan sin Vukčev ) koji je dobio naslov – tirulu hercoga ( vojvode ) i nadimak Kosača. On je uz ostalu djecu imao i sina Stipana, kojeg su Turci prilikom jednog prodora u Hercegovinu, zarobili i odveli sa sobom u Carigrad. Tamo su ga poturčili i nadjenuli mu ime Ahmet Hercegović (Ahmet sin Hercegov).  
Drugi važan razlog je ležao u praktičnoj potrebi feudalca da označi svoje kmetove dajući im vrlo često podrugljive i uvredljive nadimke bez osvrtanja na njihovo pravo ime. Budući da su kmetovi po pravilu imali brojne obitelji sa puno djece, feudalac nije smatrao potrebnim da ih poznaje po njihovim imenima. Oni su bili jednostavno dio njegovog posjeda, sirova radna snaga koja je bila dužna da stvara prinose i radi u njegovom interesu. Oštra staleška podvojenost je unaprijed isključivala svaku mogućnost zbližavanja između kmeta i gospodara a kmetovi kao najniža klasa ljudi nije ni imala potrebu da bude označena nekim oblikom prezimena. U oslovljavanju svojih kmetova, feudalci su dakle često koristili ponižavajuće i uvredljive nadimke koji su se po automatizmu prenosili i kao neki oblik zajedničkog imena za njihove obitelji. U pronalaženju pogrdnog nadimka važnu ulogu je činilo nekoliko faktora kao što su: fizički izgled sa vidljivom fizičkom anomalijom ( Balavac, Bekavac, Glavota, Glavina, Klibota, Grbavac, Gušo, Guzina, Lešina itd ), način ponašanja u smislu neotesanosti i nekulture dotičnog kmeta ( Prdonja, Prce, Prcela itd ), bilo kakva govorna ili fizička mana (Mučalo, Šutalo, Šeno, Tandara, Tikveša itd ) određena sklonost prema nečemu ili radno zaduženje ( Handžar, Kolovrat, Kozina, Papak, Pecikoza, Sikirica, Svinjar, Derivuk, Derikuća itd ) i slično o čemu će kasnije biti još riječi u klasifikaciji naših prezimena. Dakle kmetovi, zanatlije i trgovci su imali samo svoje ime koje se obavezno vezivalo za ime oca ali s vremenom i za naziv zanimanja njihovog oca ili djeda. Tako se često moglo čuti da je neki „Alfred sin Johana kovača iz Siengena, Peter najstariji sin Arnolda kmeta vodeničara iz Niederdorfa, Hrane konjušar sin Matijin iz Stublice, Rado sin Ivana svinjara na posjedu Lovrenovića“ bila uobičajena matrica koja je postojala nekoliko stotina godina. Prezimena su zapravo u svom ranom obliku predstavljala privilegiju samo povlašćenog staleža – plemstva, visokih crkvenih zvaničnika i gospode.  U širokim narodnim masama koje su činili znatnim delom obespravljeni kmetovi bezemljaši ili poludivlji pripadnici slobodnjačkih plemenskih klanova na Balkanu, prezime dakle nije postojalo. U stvaranju forme prezimena značajnu i presudnu ulogu je odigrala rimokatolička crkva povedena sopstvenom potrebom. 
Postoje naravno i tumačenja kako su podrugljiva i podsmešljiva prezimena  nastala od strane samih nosilaca koji su navodno prkoseći austrougarskim vlastima, sami sebi davali takva „nedolična“ prezimena kao izraz bunta i nepriznavanja tuđinske vlasti. Takva su tumačenja ipak proizvoljna interpretacija mnogo dubljih i komplikovanijih procesa te osim revizionističkog pokušaja da se povrati pomućeni nacionalni ponos ona se ne mogu prihvatiti kao validna. Takvih prezimena je ipak previše i nemoguće je da su sva nastala kao izraz nekakvog bunta. Možda bi se odgovor mogao pronaći pre u specifičnom mentalitetu nosilaca takvih prezimena, koji se kao pojava ne može posmatrati izvan istorijske i kulturološko – psihološke pozadine. Činjenica da su ovakva prezimena najviše zastupljena u pasivnim krajevima ali i u onim oblastima gde je primetno bio i najsnažnije utemeljen feudalni poredak u kom su kmetovi činili podjarmljenu masu najnižeg sloja stanovništva Ugarske, govore u prilog činjenicama koje opovrgavaju svaki revizionistički pokušaj „peglanja“ prošlosti ovih familija. ( Napomena )
 
Uticaj rimokatoličke crkve u formiranju prezimena
Sa razvitkom ljudskog društva u ranom srednjem veku i jačanjem uticaja crkve kao organizovane i moćne feudalne institucije postala je očigledna praktična potreba da se svi stanovnici bez obzira na stalešku pripadnost, upisuju sa preciznijim podatcima radi jasnije evidencije i njihove kontrole od strane crkve i države. U obličavanju i stvaranju prezimena u nama bližoj formi za sve ljude (a ne samo plemiće ) zaslužna je bila rimokatolička crkva. Izvesne naznake su već postojale u pisanju matičnih knjiga, koje su se pojavile već 1271 godine na Lateranskom saboru, što je bilo uslovljeno svakodnevnim potrebama vjernika u cilju: sprječavanja mogućih zlouporaba pri ženidbi, preispitivanju rodbinskih veza između mladenaca i slično. Na saboru je uočena praktična potreba da se razmisli o uvođenju prakse jednog sustavnog upisivanja u knjige krštenih. Ovoj problematici se posvetilo i crkveno vođstvo na saboru u Firenci 1517 godine jer je crkva kao moćna i dobro organizirana feudalna organizacija na ovaj način stjecala bolji uvid u brojno stanje svojih podanika a što je bilo i od interesa državi. Za razliku od svetovnih vlasti, crkva je sa vjerskog i staleškog gledišta bila zadužena voditi nadzor nad duhovnim ali i praktičnim potrebama vjernika, njihovoj preciznoj evidenciji i potrebnom nadzoru kako bi se sprječavali slučajevi krivoženstva, incestioznih, ranih ili neprimerenih brakova te raznih mahinacija.  Tridentski sabor je na svojoj 24 sjednici održanoj 11 novembra 1563 godine usvojio odluku o obaveznom vođenju  matičnih knjiga a 1614 godine papa Pavle V uvodi i obavezu vođenja matice umrlih. Od tada je rimokatolička crkva vodila pet vrsta matičnih knjiga: Maticu krštenih, krizmanih, vjenčanih i umrlih te na kraju i petu maticu o stanju duša (Status Animarum).  
Uvođenjem župnih matica, rimokatolička crkva je kao najveći autoritet čovječanstva u zapadnom svijetu, nakon Tridentskog sabora jednom zauvjek uredila prema Božijim zakonima i ljudskim potrebama instituciju krvnog srodstva. Bez oznake obitelji, roda i plemena (prezimena ) bilo je teško urediti međusobne odnose a da oni ne poprime oblike: rodoskrvnuća, krivoženstva, nevaljalih i neprimerenih brakova. Ove novatorije su sada bile od koristi i svetovnim vlastima jer su postojeće podatke mogli uporabiti u praktične svrhe radi određivanja poreza, evidencije o kandidatima za služenje u vojsci ili angažiranju radno sposobnih muškaraca i žena u javnim radovima itd. Podatci iz matica su kasnije korišćeni i za potrebe školstva, obrazovanja, zdravstva, socijalne zaštite i sudstva. Ženski deo populacije nakon Tridentskog sabora dobija prezime po ocu ili rodu tzv. rođeno ili djevojačko prezime, koje se pri stupanju u brak najčešće zamenjuje muževljevim. Završna etapa u formiranju prezimena se dogodila 1780 godine, kada je austrijski car Josip II u svome patentu proglasio zakonom obaveznu formulu: ime + prezime koja važi i danas.
Tako je još odlukom na Lateranskom saboru 1215 godine, utvrđeno u 51. Kanonu da se zabranjuju tajna  venčanja. Napomena autora. 
 Conc.Trid.sess.XXIV,c.1.“De ref.Matr.“, Rituale Romanum,tit.10,cc.iisq;Gasparri, Tractus Canonicus de 
matr.nn.126sq. Izvor  naveo: Andrew B. Meehen u Catholic Encyclopedia ( 1913 ), Volume 12 – Parochial  Registers
U banskoj Hrvatskoj, matične knjige su vodile vjerske zajednice sve do reformi Josipa II 1784 godine, kada postaju i službenom državnom evidencijom. U Dalmaciji je od 1806 godine, vođenje državnih matica spadalo u nadležnost općinskih načelnika, što u praksi nije bilo uvijek sprovodljivo. Od 1817 godine, pitanje matica je i u Dalmaciji rešeno na isti način kao i u Hrvatskoj. Nakon Drugog svjetskog rata, odnosno 1946 godine, Zakonom o državnim matičnim knjigama, uvode se civilne matične knjige čime je jurisdikcija crkve po ovom pitanju zakinuta u korist svjetovne države, da bi 1948 godine komunističke vlasti nasilno preuzimale postojeće matične knjige od župnih ureda. One knjige koje su bile starije od 1860 godine, nisu vraćene crkvama nego su predate arhivama a mlađe su preuzimali mjesni odbori nove vlasti. Zbog svoje vjerodostojnosti, kao i zbog činjenice da se ponekad u kontinuitetu bile dostupne za razdoblja od 17 pa i 16 stoljeća, matične knjige su danas osobito vredan i korišćen izvor za proučavanje obiteljske povijesti. 
Šta o ovome kažu srpski autori? Čak i oni priznaju da su se na teritoriji Austro – ugarske monarhije, dakle i Ugarsko – hrvatske kraljevine, vrlo rano počele voditi matične knjige zahvaljujući vođenju dobre administracije, što je svakako odlika dobro uređene države. Prezimena su na osnovu nepobitnih materijalnih dokaza vrlo rano fiksirana na teritoriji Habsburške monarhije ali i Mletačke Republike odnosno  Venezzije  još u vrijeme kada ista u toj formi nisu postojala na teritoriji današnje tzv. „centralne“ Srbije.  Ovome ide u prilog i sama činjenica o snažnije izgrađenoj strukturi crkvene organizacije u tradicionalno rimokatoličkim zemljama te značajnom uticaju rimokatoličke crkve na državne strukture vlasti u kojima je i crkva uspešno participirala kao bitni deo feudalnog društva. U balkanskim zemljama pod Otomanskom okupacijom, položaj pravoslavne crkve nije bio uvek tako srećan a nestalne prilike u opće preovladjujućim orijentalnim kulturološkim influksima su se duboko odražavale na njenu organizaciju što je znatno utjecalo na odsustvo pedantno vođenje crkvene administracije i odsustvo nepobitnih materijalnih dokaza o njenom stanovništvu.  Na onim prostorima gjde je jače bio izražen plemenski sustav kao arhaični prelazni oblik društvenog uređenja na putu prema izgradnji modernijeg klasnog građanskog društva, (Hercegovina, Crna Gora, Kosovo, Albanija) prezimena odnosno, rodovska imena su bila prisutna bez većih izmjena jer su nedvosmisleno predstavljala indetitet nositelja, koji se tek s vremenom pretvorio u prezimena u današnjem obliku. Prezimena kod srbijanskog stanovništva su svakako novijeg datuma  i ona su formirana tek u 18 stoljeću a njihova karakteristična odlika jeste da su ista na prostoru Srbije i najčešće bila mijenjana u uvjetima turbulentnih promena usled oružanih pobuna te čestih migracija i seoba stanovništva koje su bile direktna posledica uspjeha ili neuspejha ustaničkih borbi sa Turcima. Primeri nestalnosti i izmena prezimena u Srba se očituju i na primjeru njihovog znamenitog vođe Miloša Obrenovića, koji se rodio kao Miloš Teodorović, da bi kasnije sam odlučio uzeti ime svog djede Obrena za svoje novo prezime.  Srbijanska prezimena sa turskim umetcima Kara, Hadži itd. su takođe novijeg datuma kao mutirane varijacije prezimena novog indetiteta nastalih usred novih konstelacija pod turskom okupacijom, koja nisu postojala u predkosovskom ciklusu. 
Arhinet – arhivski informacijski sustav. ( arhinet.arhiv.hr/pages/searchIndexPage.aspx?Id=26 ) 
Za pregled matičnih knjiga župe Svetog Vida  u Ozlju korišćen izvor: Damir Klaić, Zbirke izvornog arhivskog  gradiva. Državni arhiv u Karlovcu ( www.da-ka-hr/?page_id=395 )
Трифун Павловић: Српско наслеђе, историјске свеске бр. 11, 1988. 
O ovome svedoče  turski defteri – popisi poreskih obveznika. Tako na primer u jednom Smederevskom  defteru za selo Brankovina kod Valjeva  iz 1560.godine ne postoji forma  prezimena već se  navode imena  poreskih obveznika sa imenom oca. Napomena autora www.poreklo.rs/2012/01/31/kako-su-nastala-prezimena 
 
Nastavlja se
 
Powered by WordPress.